İşten geç çıkıyor, hafta boyunca normal çalışma süresinin üzerinde çalışıyor ama bordronuzda fazla mesai görünmüyorsa, “yazılı belgem yok, hiçbir şey yapamam” diye düşünmeyin.
Fazla çalışma alacaklarında ispat önemlidir; ancak ispat yalnızca imzalı bir mesai çizelgesinden ibaret değildir.
Fazla çalışma ne zaman doğar?
İş Kanunu bakımından genel kural, haftalık 45 saati aşan çalışmaların fazla çalışma sayılmasıdır.
Her bir saat fazla çalışma için ücret, normal saat ücretinin yüzde 50 artırılmış tutarı üzerinden hesaplanır.
Haftalık çalışma süresi sözleşmeyle 45 saatin altında belirlenmişse, sözleşmedeki süreyi aşan fakat 45 saate kadar olan çalışmalar “fazla sürelerle çalışma” sayılabilir ve bu saatlerde ücret kural olarak yüzde 25 artırılır.
Denkleştirme, ara dinlenmeleri, gece çalışması ve işin niteliğine ilişkin özel hükümler hesabı değiştirebilir.
Fazla mesaiyi kim ispat eder?
Fazla çalışma yaptığını ileri süren işçi kural olarak çalışma olgusunu ispatlamalıdır.
İspat için yalnızca tek bir belge türü aranmaz. Dosyaya göre şu kayıtlar önem taşıyabilir:
- işe giriş-çıkış veya kart basma kayıtları,
- vardiya çizelgeleri,
- işyeri içi elektronik kayıtlar,
- e-postalar,
- WhatsApp ve benzeri görev mesajları,
- görev veya sevkiyat kayıtları,
- güvenilir tanık anlatımları,
- ücret bordroları ve banka ödemeleri.
En güçlü dosya çoğu zaman tek bir delile değil, birbirini doğrulayan kayıtların bütününe dayanır.
WhatsApp ve e-postalar delil olabilir mi?
Mesai saati dışında verilen görevler, gece yapılan iş yazışmaları veya çalışmanın devam ettiğini gösteren e-postalar destekleyici delil olabilir.
Ancak tek bir gece mesajı, aylar boyunca her gün fazla çalışma yapıldığını tek başına ispatlamaz. Mesajların düzenliliği, içeriği ve diğer işyeri kayıtlarıyla uyumu önemlidir.
Elektronik kayıtları hukuka uygun şekilde saklayın; konuşmanın bağlamını bozacak şekilde yalnızca birkaç satırı ayırmak yerine mümkün olduğunca bütünlüğünü koruyun.
Tanık seçerken neye dikkat edilmeli?
Aynı çalışma düzenini gerçekten görmüş kişiler daha güçlü bir anlatım sağlayabilir.
Tanığın sizin hangi saatlerde çalıştığınızı nereden bildiği önemlidir. Aynı dönemde ve aynı çalışma düzeninde bulunan iş arkadaşlarının anlatımları, diğer kayıtlarla birlikte değerlendirilebilir.
Soyut biçimde “hep geç çıkardı” denilmesi ile belirli vardiyaları ve çalışma saatlerini açıklayan beyan aynı ispat gücüne sahip olmayabilir.
Bordroda fazla mesai görünüyorsa ne olur?
Ücret bordroları fazla çalışma uyuşmazlıklarında önemlidir.
Bordroda fazla mesai tahakkuku ve ödeme görünmesi hâlinde; bordronun imzalı olup olmadığı, ihtirazi kayıt bulunup bulunmadığı, banka ödemesi ve işçinin daha fazla çalışma yaptığını gösterebilecek başka kayıtların bulunup bulunmadığı birlikte değerlendirilir.
Bu nedenle bordroda yazan fazla mesai tutarı ile banka hesabınıza geçen ödemeyi karşılaştırın.
Ücret yerine serbest zaman kullanılabilir mi?
İşçi isterse fazla çalışma karşılığında zamlı ücret yerine serbest zaman kullanabilir.
Kanuna göre fazla çalışılan her saat için 1 saat 30 dakika, fazla sürelerle çalışılan her saat için 1 saat 15 dakika serbest zaman kullanılabilir. Bu serbest zamanın kural olarak 6 ay içinde ve ücrette kesinti yapılmadan kullandırılması gerekir.
Fazla çalışma süresinin yıllık toplamı da kural olarak 270 saati aşamaz. Bunun aşılması, fiilen yapılan ve ispatlanan çalışmanın ücretini kendiliğinden ortadan kaldırmaz.
İşten ayrılmadan da fazla mesai istenebilir mi?
Evet. Fazla çalışma ücretini talep etmek için iş sözleşmesinin mutlaka sona ermiş olması gerekmez.
İş ilişkisi devam ederken de ödenmeyen ücret alacağı ileri sürülebilir.
Ancak fazla mesainin ödenmemesi nedeniyle iş sözleşmesini sona erdirmeyi düşünüyorsanız, fesih sebebi ve bildirimin nasıl yapılacağı ayrıca değerlendirilmelidir. Kontrolsüz biçimde “istifa ediyorum” şeklinde bir dilekçe vermek başka haklar yönünden ispat sorunu yaratabilir.
Dava açmadan önce arabuluculuk gerekir mi?
Evet. İşçi alacağı ve tazminatı taleplerinde iş mahkemesinde dava açılmadan önce zorunlu arabuluculuğa başvurulması dava şartıdır.
Anlaşma olmazsa düzenlenen son tutanakla İş Mahkemesinde alacak davası açılabilir.
Yetkili mahkeme kural olarak işverenin dava tarihindeki yerleşim yeri veya işin yapıldığı yerdeki İş Mahkemesidir. İş Mahkemesi bulunmayan yerde Asliye Hukuk Mahkemesi iş mahkemesi sıfatıyla görev yapar.
Ne kadar süreniz var?
Fazla çalışma ücreti ücret niteliğinde bir alacaktır ve 5 yıllık zamanaşımı önemlidir.
Her dönem alacağı kendi muacceliyet tarihine göre değerlendirilir. İşçi yıllarca aynı işyerinde çalışmış olsa dahi çok eski dönemlerin bir kısmı zamanaşımı savunmasıyla karşılaşabilir.
Bu nedenle işten ayrılmayı beklemek zorunlu olmadığı gibi, alacağı yıllarca bekletmek de risklidir.
Dava açarken ne ispatlanır?
Dilekçede hangi dönemlerde, hangi çalışma düzeninde ve yaklaşık hangi saatler arasında fazla çalışma yapıldığı mümkün olduğunca somutlaştırılmalıdır.
Bilirkişi hesaplama yapabilir; ancak bilirkişi çalışma olgusunu kendiliğinden yaratmaz. Hesap, dosyada ispatlanan çalışma düzeni üzerinden yapılır.
Bu nedenle bordro, banka kaydı, vardiya, giriş-çıkış kaydı, yazışma ve tanık gibi delillerin daha arabuluculuk aşamasından önce toparlanması yararlıdır.
Sonuç
Fazla mesainin bordroda görünmemesi, alacağın hiçbir şekilde ispatlanamayacağı anlamına gelmez.
İşyeri kayıtları, elektronik yazışmalar, ödeme belgeleri ve tanık anlatımları somut olayın özelliklerine göre birlikte değerlendirilebilir.
Hukuki dayanaklar
4857 sayılı İş Kanunu m.41 ve ilgili çalışma süresi hükümleri; 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.3 ve 6; ücret alacaklarına ilişkin beş yıllık zamanaşımı hükümleri.
